एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।

एकधा दशधाऽऽत्मानं विभजन् जुषते गुणान् ॥४॥

एशीं स्त्रजिलीं भूतें महाभूतें । जीं जड मूढ अचेतें ।

त्यांसी वर्तावया व्यापारार्थें । विभागी आपणातें तत्प्रवेशीं ॥८५॥

पंचधा पंचमहाभूतें । तें कार्यक्षम व्हावया येथें ।

पंचधा विभागें श्रीअनंतें । प्रवेशिजे तेथें तें ऐक राया ॥८६॥

’गंध’ रुपें पैं पृथ्वीतें । प्रवेशोनि श्रीअनंतें ।

पूर्ण क्षमा आणोनि तीतें । चराचरभूतें वाहवी स्वयें ॥८७॥

पृथ्वीं प्रवेशला भगवंतु । यालागीं ते आवरण-जळांतु ।

उरलीसे न विरतु । जाण निश्चितु मिथिलेशा ॥८८॥

धरा धरी धराधर । यालागीं विरवूं न शके समुद्र ।

धराधरें पृथ्वी सधर । भूतभार तेणें वाहे ॥८९॥;

’स्वाद’ रुपें उदकांतें । प्रवेशोनि श्रीअनंतें ।

द्रवत्वें राहोनियां तेथें । जीवनें भूतें जीववी सदा ॥९०॥

जीवनीं प्रवेशे जगज्जीवन । याकारणें आवरण तेंचि जाण ।

न शोषितां उरे जीवन । हें लाघव पूर्ण हरीचें ॥९१॥;

तेजाचे ठायीं होऊनि ’रुप’ । प्रवेशला हरि सद्रूप ।

यालागीं नयनीं तेज अमूप । जठरीं देदीप्य जठराग्नि जाहला ॥९२॥

रुपयोगें लवलाहीं । हरि प्रवेशे तेजाच्या ठायीं ।

तें आवरण-वायूमाजीं पाहीं । न मावळे कांहीं यालागीं राया ॥९३॥;

वायूमाजीं ’स्पर्श’ योगें । प्रवेशु कीजे श्रीरंगें ।

यालागीं प्राणयोगें । वर्तती अंगें अनेक जीव ॥९४॥

वायूच्या ठायीं हृषीकेश । स्पर्शरुपें करी प्रवेश ।

यालागीं वायूचा ग्रास । सर्वथा आकाश करुं न शके ॥९५॥;

’शब्द’ गुणें हृषीकेश । आकाशीं करी प्रवेश ।

यालागीं भूतांसी अवकाश । सावकाश वर्तावया ॥९६॥

शब्दगुणें गगनीं । प्रवेशला चक्रपाणी ।

यालागीं तें निजकारणीं । लीन होऊनि जाऊं न शके ॥९७॥;

महाभूतीं निरंतर । स्वाभाविक नित्य वैर ।

येरांतेम ग्रासावया येर । अतितत्पर सर्वदा ॥९८॥

जळ विरवूं पाहे पृथ्वीतें । तेज शोषूं पाहे जळातें ।

वायु प्राशूं धांवे तेजातें । आकाश वायूतें गिळूं पाहे ॥९९॥

तेथ प्रवेशोनि श्रीधर । त्यांतें करोनियां निर्वैर ।

तेचि येरामाजीं येर । उल्हासें थोर नांदवी ॥१००॥;

एवं पंचभूतां साकारता । आकारली भूताकारता ।

तेथें जीवरुपें वर्तविता । जाहला पैं तत्त्वतां प्रकृतियोगें ॥१॥

त्यासी ब्रह्मांडीं ’पुरुष’ हें नांव । पिंडीं त्यातें म्हणती ’जीव’ ।

हा मायेचा निजस्वभाव । प्रतिबिंबला देव जीवशिवरुपें ॥२॥

शिवीं जे ’योगमाया’ विख्यती । जीवीं तीतें ’अविद्या’ म्हणती ।

हेचि मायेची मुख्यत्वें भ्रांती । स्वप्नस्थिती संसारु ॥३॥

ज्यातें म्हणती ’दीर्घस्वप्न’ । तो हा मायावी संसार संपूर्ण ।

निद्रेमाजीं दिसे जें भान । तें जीवाचें स्वप्न अविद्यायोगें ॥४॥

येथ जागा जाहल्या मिथ्या स्वप्न । बोध जाहलिया मिथ्या भवभान ।

हें अवघें मायेचें विंदान । राया तूं जाण निश्चित ॥५॥;

आतां जीवाची विषयावस्था । विषयरसीं विषयभोक्ता ।

एकधा दशधा विभागता । आईक नृपनाथा सांगेन ॥६॥

एकधा भागें अंतःकरण । स्वयें झाला जनार्दन ।

मन-बुद्धि-चित्त-अहंस्फुरण । चतुर्धा जाण विभागें ॥७॥

जीव आपुल्या परिपूर्णता । ’अहं’ म्हणे निजात्मसत्ता ।

तेथ मायेची अतिलाघवता । देहात्मता दृढ केली ॥८॥

अहंकारु वाढवितां देहात्मता । विसरे आपुली चिद्रूपता ।

तो विसरु वाढवी विषयचिंता । तेचि ’चित्त’ तत्त्वतां महामाया ॥९॥

देहअहंता अतिचपळ । तीतेंच म्हणती ’मन’ चंचळ ।

नाना संकल्पविकल्पजाळ । वाढवी प्रबळ भय-शोक-दुःख ॥११०॥

देहअंहतेचें शहाणपण । तिये नांव गा ’बुद्धि’ जाण ।

ते बुद्धीनें निश्चय केला पूर्ण । आम्हां जन्ममरण अनिवार ॥११॥

एवं देहाभिमानाचे माथां । चित्तचतुष्टयअवस्था ।

मुख्य संसाराचा कर्ता । जाण तत्त्वतां देहाभिमानु ॥१२॥

अहंकार धरी सोहंपण । तैं चित्तीं प्रगटे चैतन्यघन ।

तेव्हां मनही होय उन्मन । बुद्धीचा निश्चयो पूर्ण परब्रह्मीं ॥१३॥

समूळ मावळल्या अभिमान । कैंची बुद्धि कैंचें मन ।

बुडे चित्ताचें चित्तपण । ब्रह्म परिपूर्ण कोंदाटे ॥१४॥

’एकधा’ विभाग अंतःकरण । त्याची उणखूण निजलक्षण ।

राया सांगितलें संपूर्ण । आतां ’दशधा’ लक्षण तें ऐक ॥१५॥

दशधा इंद्रियें अचेतन । तयांतें चेतविता नारायण ।

दशधारुपेम प्रवेशोन । इंद्रियवर्तन वर्तवी ॥१६॥

दृष्टीमाजीं झाला ’देखणें’ । दृश्य प्रकाशी दृश्यपणें ।

ऐसेनि प्रकाशकपणें । दृश्याभरणें दाखवी ॥१७॥;

श्रवणीं झाला तो ’ऐकणें’ । शब्द प्रकाशी शब्दलक्षणें ।

मग अर्थावबोधकरणें । शब्दविंदानें ऐकवी ॥१८॥;

रसीं ’रसस्वादु’ नारायण । रसने तोचि रसस्वादन ।

यापरी नानारससेवन । करवी जनार्दन जनांमाजीं ॥१९॥;

सुमनीं श्रीहरि ’सुगंध’ । घ्राणीं तोचि जाणे गंधावबोध ।

यापरी सुमनमकरंद । भोगवी गोविंद निजांगयोगें ॥१२०॥:

शीत-उष्ण-मृदु-कठिण । ’स्पर्श’ प्रकाशिता नारायण ।

त्वचेमाजीं तोचि स्पर्शज्ञ । यापरी जगजीवन भोगवी स्पर्श ॥२१॥;

वाचेचा ’वाचकु’ कमळापती । तोचि प्रकाशी शब्दपंक्ती ।

नाना शब्दार्थव्युत्पत्ती । वदवी निश्चितीं वाचाळपणें ॥२२॥;

करांच्या ठायीं ’देती घेती’ । अकर्तेनि कर्तव्यशक्ती ।;

चरणा आचरणें निगुती । ’गमनस्थिती गोविंदें’ ॥२३॥;

उपस्थसुखाची ’सुखप्राप्ती’ । तेणें सुखें सुखावे श्रीपती ।

स्त्रीपुरुषमैथुनव्युत्पत्ती । प्रकाशी अतिप्रीतीं पुरुषोत्तमु ॥२४॥;

गुदाचे ठायीं जें का ’क्षरण’ । तेंही अक्षरें होय जाण ।

यापरी निजात्मा परिपूर्ण । दशधा आपण विभागला देहीं ॥२५॥;

यापरी गा देहयोगें । विलासे विषयसंभोगें ।

भोग्य भोक्ता उभय भागें । प्रकाशूनि अंगें स्वयें भोगी ॥२६॥

जेवीं साळईच्या रुखा । साळईचि बीज देखा ।

साळईचि शाखोपशाखा । न विकारतां असका वृक्ष होये ॥२७॥

जेवीं कां ऊंस बीजीं पडे । तो बाहेर ऊंसपणेंचि वाढे ।

जरी भिन्न भिन्न कांडें चढे । तरी मागें पुढें रस एकु ॥२८॥

तेवीं विषय आणि करणें । प्रकाशूनि एकपणें ।

मग विषयरस सेवणें । जीवपणें स्वयें सेवी ॥२९॥;

आपण साहित्यिक आहात ? कृपया आपले साहित्य authors@bookstruckapp ह्या पत्त्यावर पाठवा किंवा इथे signup करून स्वतः प्रकाशित करा. अतिशय सोपे आहे.
Please join our telegram group for more such stories and updates.telegram channel

Books related to श्रीएकनाथी भागवत


चिमणरावांचे चर्हाट
नलदमयंती
सुधा मुर्ती यांची पुस्तके
श्यामची आई
झोंबडी पूल
सापळा
गांवाकडच्या गोष्टी
 भवानी तलवारीचे रहस्य
खुनाची वेळ
अश्वमेध- एक काल्पनिक रम्यकथा
लोकभ्रमाच्या दंतकथा
संभाजी महाराज - चरित्र (Chava)
शिवाजी सावंत
कथा: निर्णय
पैलतीराच्या गोष्टी